Mahmut Celâl Bayar, 1950-1960 yılları arasında görev yapmış Türkiye Cumhuriyeti'nin 3. Cumhurbaşkanı, ekonomist ve siyasetçidir. Atatürk dönemi Türkiye'sinin son başbakanı olan Bayar, aynı zamanda Türkiye'nin asker kökenli olmayan ilk sivil cumhurbaşkanıdır.
Celâl Bayar'ın hayatı, siyasi kariyeri ve Türkiye tarihindeki yeri şu ana başlıklar altında özetlenebilir:
İlk Yılları ve Eğitimi
Millî Mücadele Dönemi (Galip Hoca)
Cumhuriyet Dönemi ve Ekonomi Politikaları
Demokrat Parti Dönemi ve Cumhurbaşkanlığı
27 Mayıs Darbesi ve Sonraki Yaşamı
Celâl Bayar'ın hayatı, siyasi kariyeri ve Türkiye tarihindeki yeri şu ana başlıklar altında özetlenebilir:
İlk Yılları ve Eğitimi
- Doğumu: 16 Mayıs 1883 tarihinde Bursa'nın Gemlik ilçesine bağlı Umurbey köyünde doğmuştur.
- Eğitimi ve Memuriyet: Bursa'da Fransız Okulunda okumuş, adliye, reji ve Ziraat Bankası gibi kurumlarda memurluk yapmıştır.
- İttihat ve Terakki: 1908 yılında II. Meşrutiyet'in ilanından sonra İttihat ve Terakki Cemiyeti'ne katılmış ve örgütün İzmir şubesinde önemli sorumluluklar üstlenmiştir.
Millî Mücadele Dönemi (Galip Hoca)
- Direniş Örgütlenmesi: İzmir'in işgali tehlikesi belirince, işgale karşı halkı örgütlemek amacıyla "Galip Hoca" takma adını kullanmıştır.
- Kılık Değiştirme: Zeybek ve köy hocası kılığına girerek bölge halkını işgale karşı bilinçlendirmiş ve Akhisar Cephesi'nin kurulmasında rol oynamıştır.
- Meclis Dönemi: Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nde mebusluk yapmış, ardından Ankara'ya geçerek Türkiye Büyük Meinis Meclisi'ne (TBMM) Bursa milletvekili olarak katılmıştır.
Cumhuriyet Dönemi ve Ekonomi Politikaları
- İş Bankası'nın Kuruluşu: Cumhuriyet ilan edildikten sonra Atatürk'ün talimatıyla 1924 yılında kurulan Türkiye İş Bankası'nın ilk genel müdürü olmuştur.
- Bakanlık ve Başbakanlık: İktisat Vekilliği (Ekonomi Bakanlığı) görevini yürütmüş; 1937-1939 yılları arasında ise Atatürk'ün son başbakanı olarak hükümeti kurmuştur.
Demokrat Parti Dönemi ve Cumhurbaşkanlığı
- DP'nin Kuruluşu: 1945 yılında CHP'den ayrılarak Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan ile birlikte Demokrat Parti'yi (DP) kurmuştur.
- Çok Partili Dönem: DP, 14 Mayıs 1950 seçimlerini ezici bir çoğunlukla kazanınca, Celâl Bayar TBMM tarafından Türkiye'nin üçüncü cumhurbaşkanı seçilmiştir.
- Politik Çizgisi: Cumhurbaşkanlığı döneminde daha liberal bir ekonomi modelini savunmuş ve Türkiye'nin NATO'ya girmesiyle birlikte dış politikada Batı Bloku'na yakın bir çizgi izlemiştir.
27 Mayıs Darbesi ve Sonraki Yaşamı
- Yassıada Yargılamaları: 27 Mayıs 1960 askerî darbesi ile görevden indirilmiş, ardından Yassıada Mahkemeleri bünyesinde anayasayı ihlal suçuyla yargılanarak idam cezasına çarptırılmıştır.
- Hapis ve Af: Yaşı nedeniyle idam cezası müebbet hapse çevrilmiş, Kayseri Cezaevi'nde bir süre yattıktan sonra 1966 yılında sağlık sorunları gerekçesiyle cumhurbaşkanı Cevdet Sunay tarafından affedilmiştir.
- Vefatı: Siyasi hakları iade edildikten sonra aktif siyasete dönmeyen Bayar, 22 Ağustos 1986'da İstanbul'da 103 yaşında vefat etmiştir. Cenazesi doğduğu yer olan Bursa Umurbey'deki anıt mezara defnedilmiştir. Doğduğu ev ise günümüzde Celal Bayar Müzesi olarak ziyarete açıktır.
